Hướng dẫn visa

Visa đã quá hạn ở Nhật phải làm sao? Tự trình diện tại Cục, lệnh xuất cảnh và xin phép lưu trú đặc biệt

Cách xử lý khi đã ở lại Nhật quá thời hạn lưu trú — 不法残留ふほうざんりゅう (ở quá hạn): tự trình diện tại 出入国在留管理庁しゅつにゅうこくざいりゅうかんりちょう (Cục Xuất nhập cảnh) để về nước theo 出国命令しゅっこくめいれい (lệnh xuất cảnh), thủ tục 退去強制たいきょきょうせい (trục xuất), và 在留特別許可ざいりゅうとくべつきょか (phép lưu trú đặc biệt)

Ở lại Nhật sau ngày hết hạn lưu trú — dù chỉ 1 ngày — là ở quá hạn (不法残留), một vi phạm có thể bị phạt tù. Nhưng cách bạn xử lý ngay sau đó làm thay đổi rất lớn hậu quả: tự tới Cục trình diện để về nước theo lệnh xuất cảnh thì không bị giam giữ và chỉ bị cấm quay lại 1 năm; để bị phát hiện và bị trục xuất thì bị cấm 5 năm, có tiền sử là 10 năm. Trang này trình bày hai con đường đó theo đúng văn bản luật và hướng dẫn chính thức của Cục.

Trang này không tô hồng tình hình: ở quá hạn là vi phạm thật và không có cách nào «xóa» nó. Nhưng luật cũng mở sẵn những lối đi đỡ thiệt hại nhất cho người tự trình diện và hợp tác. Hãy đọc kỹ các mốc và điều kiện dưới đây trước khi quyết định — và nếu hoàn cảnh của bạn có yếu tố gia đình ở Nhật, hãy cân nhắc gặp luật sư hoặc chuyên gia hành chính (行政書士) trước khi tới Cục, vì đơn xin phép lưu trú đặc biệt chỉ nộp được trong một khoảng thời gian giới hạn của thủ tục.

Mục 1Trả lời nhanh

Quá hạn visa ở Nhật bị phạt thế nào?

Ở quá hạn (不法残留) là căn cứ bị trục xuất (Luật Quản lý xuất nhập cảnh Điều 24 khoản 4 điểm ロ) và là tội hình sự: phạt tù (拘禁刑) tới 3 năm hoặc phạt tiền tới 300 vạn yên (3 triệu yên), hoặc cả hai (Điều 70 khoản 1 điểm 5). Hậu quả thực tế khác nhau rất lớn theo cách bạn xử lý tiếp theo: tự trình diện để về nước theo lệnh xuất cảnh là lối nhẹ nhất mà luật mở sẵn (Mục 3).

Tôi đang chờ kết quả gia hạn, thẻ đã hết hạn — có phải quá hạn không?

Không. Nếu bạn đã nộp đơn trước ngày hết hạn, chế độ đặc lệ (特例期間) cho bạn ở lại và đi làm hợp pháp cho tới khi có quyết định, tối đa 2 tháng sau ngày hết hạn (xem trang Gia hạn visa mất bao lâu, liên kết ở Mục 10). Người đang trong đặc lệ không phải người quá hạn.

Tự tới Cục trình diện thì được gì?

Nếu đủ điều kiện, bạn được về nước theo lệnh xuất cảnh (出国命令): theo nguyên tắc không bị giam giữ, thủ tục gọn, và thời gian cấm quay lại Nhật chỉ 1 năm thay vì 5 năm khi bị trục xuất. Nếu muốn xin ở lại, việc tự trình diện cũng là yếu tố tích cực được ghi rõ trong hướng dẫn xét phép lưu trú đặc biệt của Cục, và thời gian quá hạn của bạn được tính dừng lại ở ngày trình diện. Chi tiết ở Mục 3 và Mục 5.

Bị trục xuất thì bao lâu mới quay lại được?

Nguyên tắc là 5 năm kể từ ngày rời Nhật; nếu trước đó từng bị trục xuất hoặc từng về nước theo lệnh xuất cảnh thì 10 năm (Điều 5 khoản 1 điểm 9). Có một ngoại lệ rút xuống 1 năm cho người chưa từng có tiền sử nào, được phép tự túc về nước và được Bộ trưởng quyết định rút ngắn — phải xong trước khi rời Nhật (Điều 52 khoản 4 và 5, xem Mục 4).

Đã quá hạn rồi có nộp đơn gia hạn hay đổi tư cách được nữa không?

Không. Đơn gia hạn và đổi tư cách chỉ nộp được khi bạn còn tư cách hợp lệ hoặc đang trong đặc lệ chờ kết quả. Đã mất tư cách thì các đơn đó không còn được tiếp nhận; con đường còn lại chỉ là các thủ tục trong trang này: về nước theo lệnh xuất cảnh, hoặc xin phép lưu trú đặc biệt trong thủ tục xét vi phạm.

Có cách nào ở lại hợp pháp sau khi đã quá hạn không?

Chỉ có một: phép lưu trú đặc biệt (在留特別許可) do Bộ trưởng Tư pháp quyết định trong thủ tục xét vi phạm. Đây là biện pháp ngoại lệ, tùy nghi, không phải quyền của người xin, và đơn chỉ nộp được trước khi lệnh trục xuất được phát ra. Yếu tố quyết định là hoàn cảnh gia đình và mức độ hòa nhập ở Nhật, cân với độ dài thời gian quá hạn và các vi phạm khác (Mục 5).

Mục 2Quá hạn là gì — và trường hợp nào chưa phải quá hạn

Quá hạn theo luật

Quá hạn (不法残留) là ở lại Nhật sau khi thời hạn lưu trú đã hết mà không được gia hạn hay đổi tư cách. Về mặt luật, đây là căn cứ bị trục xuất tại Điều 24 khoản 4 điểm ロ của Luật Quản lý xuất nhập cảnh, và là tội hình sự tại Điều 70 khoản 1 điểm 5: phạt tù tới 3 năm hoặc phạt tiền tới 300 vạn yên (3 triệu yên), hoặc cả hai.
Luật không đặt ngưỡng tối thiểu kiểu «dưới vài ngày thì không sao»: quá hạn dù 1 ngày cũng đã là vi phạm. Điều khác nhau giữa các trường hợp không nằm ở ngày đầu tiên, mà ở cách bạn xử lý tiếp theo và tổng thời gian quá hạn — quá hạn càng dài, đánh giá càng nặng (xem Mục 5).
Khi bị phát hiện hoặc khi tự trình diện, việc xử lý đi theo thủ tục xét vi phạm của Cục: Cục làm rõ sự việc, xác định bạn thuộc diện về nước theo lệnh xuất cảnh (Mục 3) hay diện trục xuất (Mục 4), và trong quá trình đó bạn có cơ hội xin phép lưu trú đặc biệt (Mục 5).

Những trường hợp chưa phải là quá hạn

Đang chờ kết quả gia hạn/đổi tư cách theo chế độ đặc lệ (特例期間): bạn đã nộp đơn trước ngày hết hạn thì được ở lại hợp pháp cho tới khi có quyết định, tối đa 2 tháng sau ngày hết hạn — thẻ ghi ngày cũ không làm bạn thành người quá hạn. Giải thích đầy đủ ở trang Gia hạn visa mất bao lâu (Mục 10).
Sau khi bị từ chối, đang trong kỳ chuẩn bị xuất cảnh (特定活動・出国準備): đây là tư cách hợp lệ; rời Nhật đúng ngày cuối được ấn định thì không phải quá hạn. Chỉ khi kỳ này kết thúc mà bạn vẫn ở lại thì mới thành quá hạn. Chi tiết ở trang Bị từ chối gia hạn visa (Mục 10).
Đang trong thủ tục xét vi phạm mà được áp dụng chế độ giám sát thay giam giữ (監理措置) hoặc được thả tạm (仮放免): thời gian này luật coi như không phải ở bất hợp pháp (Điều 44-2 khoản 10). Các điều kiện kèm theo — nơi ở, phạm vi đi lại, trình diện khi được gọi — phải tuân thủ tuyệt đối.

Mục 3Đường A: tự trình diện và về nước theo lệnh xuất cảnh

Chế độ này là gì

Lệnh xuất cảnh (出国命令) là chế độ dành cho người ở quá hạn tự nguyện về nước: nếu bạn tự tới Cục trình diện với ý định về nước ngay và đáp ứng đủ 5 điều kiện luật định (mục dưới), Cục cho bạn tự xuất cảnh theo thủ tục gọn, theo nguyên tắc không giam giữ, thay vì đi theo thủ tục trục xuất đầy đủ (trang giải thích chính thức của Cục về chế độ này có ở Mục 10).
Lợi ích cốt lõi có hai: (1) không bị giam giữ trong thời gian chờ về; (2) thời gian bị cấm nhập cảnh lại Nhật chỉ là 1 năm kể từ ngày xuất cảnh, thay vì 5 năm của trục xuất (Điều 5 khoản 1 điểm 9 điểm ホ). Từ luật sửa đổi có hiệu lực 10/6/2024, diện áp dụng còn mở rộng sang người đã bị Cục bắt đầu điều tra nhưng chưa nhận thông báo xác nhận diện trục xuất, nếu kịp bày tỏ ý định về nước ngay (điều kiện 1, trường hợp ロ) — riêng trường hợp này, nếu sau đó xin vào Nhật diện thăm ngắn hạn thì thời gian cấm là 5 năm (Điều 5 khoản 1 điểm 9 điểm ヘ).

5 điều kiện phải đáp ứng đủ

Điều kiện 1 — Tự trình diện đúng thời điểm, một trong hai: (イ) bạn tự tới cơ quan xuất nhập cảnh địa phương với ý định về nước ngay, TRƯỚC khi Cục bắt đầu điều tra vi phạm; hoặc (ロ) Cục đã bắt đầu điều tra, nhưng bạn bày tỏ ý định về nước ngay với viên chức xét duyệt hoặc cán bộ quản lý xuất nhập cảnh TRƯỚC khi nhận thông báo xác nhận thuộc diện trục xuất (Điều 47 khoản 3).
Điều kiện 2 — Ngoài việc ở quá hạn, bạn không thuộc bất kỳ căn cứ trục xuất nào khác (không có căn cứ riêng về giả mạo giấy tờ, tội phạm...).
Điều kiện 3 — Sau khi vào Nhật, bạn chưa từng bị phạt tù (拘禁刑) về các tội luật liệt kê, như trộm cắp và các tội liên quan (Điều 24-3 điểm 3).
Điều kiện 4 — Trước đây bạn chưa từng bị trục xuất khỏi Nhật, và chưa từng về nước theo lệnh xuất cảnh.
Điều kiện 5 — Việc bạn về nước ngay được thấy là chắc chắn (kế hoạch xuất cảnh cụ thể, tự lo được chi phí và chuyến đi).
Cả 5 điều kiện đều phải thỏa mãn (Luật Quản lý xuất nhập cảnh Điều 24-3). Thiếu một điều kiện, trường hợp của bạn đi theo thủ tục trục xuất ở Mục 4 — nhưng việc tự trình diện vẫn được ghi nhận có lợi cho bạn trong thủ tục đó và khi xin phép lưu trú đặc biệt (Mục 5).

Các bước thực tế khi tới Cục

Tới Cục quản lý xuất nhập cảnh địa phương nơi bạn sống và trình bày việc quá hạn cùng ý định về nước. Mang theo hộ chiếu và thẻ lưu trú; chuẩn bị sẵn kế hoạch về nước cụ thể (chuyến bay dự định, tự trả chi phí) sẽ giúp việc xét điều kiện 5 thuận lợi.
Cán bộ quản lý xuất nhập cảnh (入国警備官) kiểm tra sự việc; nếu thấy có căn cứ cho rằng bạn thuộc diện lệnh xuất cảnh, hồ sơ được chuyển cho viên chức xét duyệt (入国審査官) xét nhanh (Điều 55-84). Nếu xét thấy không thuộc diện, hồ sơ quay lại đường thủ tục trục xuất.
Trưởng nhóm xét duyệt (主任審査官) ra lệnh xuất cảnh bằng văn bản: ấn định ngày cuối phải rời Nhật trong vòng tối đa 15 ngày, và có thể kèm điều kiện về nơi ở, phạm vi đi lại và cấm đi làm trong thời gian chờ (Điều 55-85).
Bạn tự xuất cảnh trước ngày ấn định. Kể từ ngày rời Nhật, thời gian cấm nhập cảnh lại là 1 năm (trường hợp ロ ở điều kiện 1: riêng vào lại diện thăm ngắn hạn là 5 năm).
Cảnh báo: vi phạm điều kiện kèm theo lệnh (ví dụ vẫn đi làm trong thời gian chờ) thì lệnh xuất cảnh bị hủy (Điều 55-88) và bạn chuyển sang diện trục xuất. Ở lại quá ngày cuối trong lệnh cũng vậy — vừa là căn cứ trục xuất (Điều 24 điểm 8), vừa là tội hình sự (Điều 70 khoản 1 điểm 8-2). Đã nhận lệnh thì phải đi đúng ngày.

Mục 4Đường B: thủ tục trục xuất diễn ra thế nào

Quy trình từng bước

Bước 1 — Điều tra vi phạm và giam giữ: cán bộ quản lý xuất nhập cảnh làm rõ sự việc quá hạn và các vi phạm liên quan. Nguyên tắc là giam giữ theo lệnh giam (収容令書): tối đa 30 ngày, gia hạn một lần tối đa 30 ngày nữa (Điều 41). Từ luật sửa đổi 2024, thay cho giam giữ, Cục có thể áp dụng chế độ giám sát (監理措置): bạn sống tại nhà dưới sự giám sát của một người giám sát (監理人) do Cục chỉ định, kèm điều kiện về nơi ở, phạm vi đi lại và nghĩa vụ trình diện khi được gọi; có thể phải đặt tiền bảo chứng tới 300 vạn yên; trong thời gian giám sát, nếu được Cục cho phép riêng thì được đi làm ở mức cần thiết để duy trì sinh sống (Điều 44-2 và Điều 44-5). Người đã bị giam cũng có thể xin được thả tạm (仮放免).
Bước 2 — Xét vi phạm: viên chức xét duyệt kết luận bạn có thuộc diện trục xuất hay không và thông báo bằng văn bản kèm lý do (Điều 47 khoản 3). Cùng lúc, Cục phải cho bạn biết các quyền của mình: yêu cầu phiên điều trần, khiếu nại lên Bộ trưởng Tư pháp, và nộp đơn xin phép lưu trú đặc biệt (Điều 47 khoản 4).
Bước 3 — Điều trần (口頭審理): nếu cho rằng kết luận ở bước 2 là sai, bạn có 3 ngày kể từ ngày nhận thông báo để yêu cầu đặc biệt viên chức (特別審理官) mở phiên điều trần (Điều 48). Nếu kết luận vẫn được giữ nguyên, bạn lại được thông báo về quyền khiếu nại và quyền xin phép lưu trú đặc biệt.
Bước 4 — Khiếu nại lên Bộ trưởng Tư pháp (異議の申出): trong 3 ngày kể từ thông báo của phiên điều trần, bạn nộp văn bản nêu lý do không phục, qua trưởng nhóm xét duyệt, để Bộ trưởng quyết định (Điều 49).
Bước 5 — Phát lệnh trục xuất (退去強制令書): nếu bạn chấp nhận kết luận và không xin phép lưu trú đặc biệt, hoặc quá 3 ngày mà không nộp đơn xin, hoặc đơn xin bị bác, hoặc khiếu nại bị kết luận không có lý do và bạn không xin phép đặc biệt — trưởng nhóm xét duyệt phát lệnh trục xuất (Điều 47 khoản 5 và Điều 51).
Bước 6 — Thi hành: cán bộ quản lý xuất nhập cảnh thi hành lệnh, đưa bạn về nước theo nơi đến ghi trong lệnh (Điều 52 khoản 3). Sau khi lệnh đã phát, hoàn cảnh thay đổi về nguyên tắc không còn được xét lại — vì vậy mọi điều muốn trình bày, đặc biệt là đơn xin ở lại, phải làm TRƯỚC bước này.

Tự túc về nước và quyết định rút thời gian cấm xuống 1 năm

Tự túc về nước sau khi đã có lệnh trục xuất: người bị phát lệnh được xin phép tự trả chi phí để tự rời Nhật, và có thể xin đổi nơi đến theo nguyện vọng (Điều 52 khoản 4).
Quyết định rút ngắn thời gian cấm nhập cảnh xuống 1 năm: riêng người CHƯA từng bị trục xuất và chưa từng về nước theo lệnh xuất cảnh, nếu được phép tự túc về nước như trên thì có thể xin Bộ trưởng quyết định trước rằng thời gian cấm nhập cảnh chỉ là 1 năm, với điều kiện rời Nhật đúng ngày ấn định (Điều 52 khoản 5). Quyết định này phải xin và được chấp thuận TRƯỚC khi rời Nhật — đã về rồi thì không xin ngược lại được — và không áp dụng nếu lần quay lại là diện thăm ngắn hạn.

Thời gian bị cấm nhập cảnh lại sau khi bị trục xuất

Bị trục xuất lần đầu, trước đó chưa từng có tiền sử: cấm nhập cảnh lại 5 năm kể từ ngày rời Nhật (Điều 5 khoản 1 điểm 9 điểm ハ).
Từng bị trục xuất trước đây, hoặc từng về nước theo lệnh xuất cảnh rồi sau đó bị trục xuất: cấm 10 năm (Điều 5 khoản 1 điểm 9 điểm ニ).
Ngoại lệ 1 năm: trường hợp được quyết định rút ngắn theo Điều 52 khoản 5 như ở mục trên (Điều 5 khoản 1 điểm 9 điểm ロ).

Mục 5Xin phép lưu trú đặc biệt để được ở lại

Đây là gì — và không phải là gì

Phép lưu trú đặc biệt (在留特別許可) là quyết định của Bộ trưởng Tư pháp cho phép một người vốn thuộc diện bị trục xuất được ở lại Nhật một cách ngoại lệ vì hoàn cảnh đặc biệt (Điều 50 khoản 1). Cả luật lẫn hướng dẫn của Cục đều nói rõ đây là biện pháp ngoại lệ, mang tính tùy nghi — KHÔNG phải quyền mà người xin có thể đòi hỏi, và không có thang điểm công bố kiểu «đủ điểm là đậu».
Từ luật sửa đổi có hiệu lực 10/6/2024, việc này trở thành một thủ tục xin chính thức: người thuộc diện trục xuất được tự nộp đơn, trình bày và nộp bằng chứng về hoàn cảnh của mình, thay vì chỉ chờ Cục tự xét như trước. Cục cũng đã sửa bản hướng dẫn xét duyệt (ガイドライン) vào tháng 3/2024, công khai các yếu tố được đánh giá là tích cực và tiêu cực — tóm tắt ở các mục dưới đây, toàn văn có ở Mục 10.

Nộp đơn thế nào, trong khoảng thời gian nào

Ai được nộp và khi nào: người thuộc diện trục xuất, đang bị giam theo lệnh giam (kể cả đang được thả tạm) hoặc đang trong chế độ giám sát — nộp trong khoảng từ thời điểm đó cho tới TRƯỚC khi lệnh trục xuất được phát ra. Lệnh đã phát thì không nộp được nữa (Điều 50 khoản 2 và 3).
Cách nộp: trình diện tại Cục địa phương, phỏng vấn và nộp đơn xin phép lưu trú đặc biệt (在留特別許可申請書) kèm tài liệu chứng minh hoàn cảnh — giấy tờ gia đình, quá trình học hành của con, quá trình sống, làm việc và đóng thuế tại Nhật... Thủ tục này không mất lệ phí (theo trang thủ tục chính thức của Cục, liên kết ở Mục 10).
Trình tự trong thủ tục: phép chỉ được quyết sau khi bạn đã chấp nhận kết luận thuộc diện trục xuất ở bước xét vi phạm hoặc điều trần, hoặc sau khi khiếu nại lên Bộ trưởng bị kết luận không có lý do (Điều 50 khoản 4). Nếu không được phép, Cục thông báo bằng văn bản có ghi lý do (Điều 50 khoản 10), và lệnh trục xuất sẽ được phát.

Yếu tố tích cực theo hướng dẫn của Cục

Gia đình là yếu tố nặng ký nhất, và hướng dẫn của Cục nêu các trường hợp được «đặc biệt xem xét» theo hướng tích cực: bạn là con ruột của người Nhật hoặc người vĩnh trú đặc biệt; bạn đang nuôi con ruột của người Nhật/vĩnh trú đặc biệt (con chưa thành niên và chưa kết hôn, hoặc con đã trưởng thành nhưng cần chăm sóc do khuyết tật), đã sống chung và trực tiếp nuôi dạy con một thời gian đáng kể; bạn kết hôn hợp pháp với người Nhật/vĩnh trú đặc biệt — trừ hôn nhân giả hoặc chỉ nộp giấy cho có — hai vợ chồng đã sống chung, hỗ trợ nhau một thời gian đáng kể và hôn nhân ổn định, bền vững, ví dụ đã có con chung. Các yếu tố tương tự cũng áp dụng với gia đình của người giữ tư cách thuộc Bảng 2 của luật, trong đó có Vĩnh trú — và lợi ích được sống cùng gia đình của trẻ em được Cục nêu là yếu tố tích cực độc lập.
Con đang theo học lâu dài tại trường tiểu học/trung học của Nhật, có hoàn cảnh khó quay về học tại nước nhà, và đang được người đã hòa nhập sâu vào cộng đồng địa phương nuôi dưỡng — hoặc chính bạn là phụ huynh trong hoàn cảnh đó — cũng thuộc nhóm được đặc biệt xem xét.
Mức độ hòa nhập vào cộng đồng địa phương: sinh hoạt và đóng góp rõ ràng cho cộng đồng (trường học của con, hội khu phố...), có người hoặc đơn vị sẵn sàng hỗ trợ việc làm và cuộc sống sau này, và đặc biệt là được đánh giá đang giữ vai trò khó thay thế trong đời sống xã hội, kinh tế, văn hóa của Nhật.
Thời gian sống HỢP PHÁP trước đây dài, với hoạt động đúng tư cách đã được cấp, được tính là yếu tố tích cực.
Lý do nhân đạo được đặc biệt xem xét: bạn đang cần điều trị bệnh nặng tại Nhật, hoặc phải chăm sóc người thân cần điều trị như vậy; tình hình nước nhà khiến việc về nước khách quan là rất khó khăn; hoặc bạn không có quốc tịch nào và không có nước nào nhận đưa về.
Việc bạn TỰ TỚI CỤC TRÌNH DIỆN để khai báo tình trạng quá hạn được chính hướng dẫn của Cục ghi nhận là yếu tố tích cực. Một điểm ít người biết: thời gian quá hạn dùng để xét đơn của bạn được tính tới thời điểm Cục biết được việc quá hạn — tức ngày bạn trình diện — nên trình diện sớm cũng là dừng sớm «đồng hồ» quá hạn.

Yếu tố tiêu cực theo hướng dẫn của Cục

Thời gian ở quá hạn DÀI: bản hướng dẫn sửa đổi 2024 nói rõ, ở bất hợp pháp càng lâu thì mức xâm phạm trật tự quản lý lưu trú càng lớn và càng bị đánh giá tiêu cực. Quá hạn ngắn hay dài không thay đổi việc bạn thuộc diện trục xuất, nhưng thay đổi rất nhiều cán cân khi xin ở lại.
Vi phạm chạm tới nền tảng của quản lý xuất nhập cảnh hoặc có tính phản xã hội cao — nhóm được đặc biệt xem xét theo hướng tiêu cực: tham gia đưa người nhập cảnh lậu theo nhóm hoặc tiếp tay cho người khác vào Nhật bất hợp pháp; tiếp tay cho người khác làm việc bất hợp pháp hoặc giả mạo tư cách lưu trú; làm giả, sửa đổi, xin cấp gian dối, sử dụng hoặc cất giữ thẻ lưu trú và giấy tờ công giả; hành vi mại dâm gây rối loạn nghiêm trọng trật tự xã hội hoặc xâm phạm nhân quyền; là thành viên của thế lực phản xã hội.
Tiền sử và thái độ trong thủ tục: từng qua thủ tục trục xuất hoặc lệnh xuất cảnh; từng vi phạm pháp luật hình sự khác; bỏ trốn hoặc vi phạm điều kiện khi đang thả tạm/giám sát; đã làm việc ở Nhật nhưng không thực hiện đúng nghĩa vụ đóng thuế; khai báo gian dối trong thủ tục trục xuất hoặc trong các hồ sơ lưu trú.
Cách vào Nhật có lỗi nặng: nhập cảnh lậu bằng tàu thuyền, dùng hộ chiếu giả, giả mạo tư cách để vào Nhật — bị đánh giá tiêu cực theo mức độ lỗi.
Rào cản rất cao theo luật: người từng bị phạt tù không thời hạn hoặc trên 1 năm (trừ trường hợp được hoãn thi hành toàn bộ bản án, hoặc phần không được hoãn không quá 1 năm), hoặc thuộc một số căn cứ trục xuất nặng (Điều 24 khoản 3-2, khoản 3-3, khoản 4 điểm ハ và các điểm オ tới ヨ), thì về nguyên tắc KHÔNG được phép lưu trú đặc biệt — trừ khi có «hoàn cảnh đặc biệt» tới mức việc không cho ở lại sẽ thiếu tính nhân đạo, ví dụ đang điều trị bệnh mà dừng điều trị tại Nhật sẽ nguy hiểm cụ thể tới tính mạng (Điều 50 khoản 1, phần sau của khoản).

Cục cân nhắc ra sao

Cách Cục cân nhắc, theo chính hướng dẫn chính thức: đặt toàn bộ yếu tố tích cực và tiêu cực của từng hồ sơ lên bàn cân; khi yếu tố tích cực RÕ RÀNG VƯỢT TRỘI yếu tố tiêu cực thì mới xét theo hướng cho phép. Có một yếu tố tích cực mạnh không bảo đảm được phép; có một yếu tố tiêu cực mạnh cũng không có nghĩa là chắc chắn bị bác.
Các yếu tố luật buộc phải xét (Điều 50 khoản 5): lý do muốn ở lại; quan hệ gia đình; hạnh kiểm; quá trình vào Nhật; thời gian ở Nhật và tư cách pháp lý trong thời gian đó; sự việc làm căn cứ trục xuất; mức độ cần thiết của cân nhắc nhân đạo; cộng với tình hình trong và ngoài nước và ảnh hưởng của quyết định tới những người đang ở bất hợp pháp khác.
Cục có công bố các ví dụ hồ sơ thật đã được cho phép và không được phép lưu trú đặc biệt, kèm theo trang giải thích thủ tục trục xuất (liên kết ở Mục 10). Đọc các ví dụ này trước khi chuẩn bị đơn giúp bạn hình dung thực tế hoàn cảnh của mình đang ở mức nào.

Vì sao nên có luật sư hoặc chuyên gia hành chính đi cùng

Ca xin ở lại đặc biệt gần như luôn cần người có chuyên môn đi cùng: luật sư (弁護士) hoặc chuyên gia hành chính (行政書士) có kinh nghiệm về lưu trú của người nước ngoài. Lý do thực tế: cửa sổ nộp đơn rất hẹp (đóng lại khi lệnh trục xuất được phát), hồ sơ phải xây dựng quanh đúng các yếu tố trong hướng dẫn của Cục, và phần trình bày của bạn trong thủ tục gần như chỉ có một lần đầy đủ.
Hãy tìm chuyên gia NGAY khi biết mình đã quá hạn và có ý định xin ở lại — trước cả khi tới Cục nếu kịp — và mang theo toàn bộ giấy tờ gia đình, học hành của con, quá trình làm việc và đóng thuế, để buổi tư vấn đầu tiên thực sự có ích.
Cẩn trọng với «môi giới» hứa lo được ở lại bằng đường không chính thức: không tồn tại con đường nào khác ngoài quyết định của Bộ trưởng trong thủ tục này. Ai hứa «chạy» được kết quả đều là lừa đảo — tiền mất và thời gian cũng mất.

Mục 6Đối chiếu: tự trình diện và bị phát hiện

Điểm so sánh	Tự tới Cục trình diện	Bị phát hiện
Cách mọi việc bắt đầu	Bạn chủ động tới Cục trình diện khi Cục chưa điều tra.	Cục hoặc cảnh sát phát hiện — khi kiểm tra giấy tờ, tại nơi làm việc, hoặc qua điều tra.
Bị giam giữ	Đường lệnh xuất cảnh: theo nguyên tắc không bị giam. Đường xin ở lại: có cơ chế giám sát thay giam và thả tạm để làm thủ tục tại nhà.	Theo nguyên tắc bị giam theo lệnh giam (tối đa 30 + 30 ngày); giám sát hay thả tạm là quyết định riêng của Cục.
Thời gian cấm quay lại Nhật	1 năm, nếu về theo lệnh xuất cảnh.	5 năm nếu bị trục xuất lần đầu; 10 năm nếu có tiền sử bị trục xuất hoặc từng đi theo lệnh xuất cảnh.
Tiền sử để lại	Tiền sử «về nước theo lệnh xuất cảnh» — nhẹ hơn hẳn tiền sử bị trục xuất trong các hồ sơ sau này.	Tiền sử «bị trục xuất» — bị xét rất nặng trong mọi hồ sơ xin sang Nhật về sau.
Khi xin phép lưu trú đặc biệt	Tự trình diện được tính là yếu tố tích cực; thời gian quá hạn bị tính dừng ở ngày bạn trình diện.	Không có yếu tố tích cực này; thời gian quá hạn tính tới ngày bị phát hiện.
Nguy cơ bị xử lý hình sự	Đi đúng đường lệnh xuất cảnh và về đúng hạn: việc xử lý kết thúc bằng thủ tục hành chính và việc xuất cảnh.	Ngoài thủ tục trục xuất, còn có khả năng bị truy cứu hình sự về tội ở quá hạn (Điều 70 khoản 1 điểm 5), tùy mức độ vi phạm.

Mục 7Những việc tuyệt đối không làm

Tiếp tục trốn ở lại và đi làm. Mỗi ngày trốn thêm làm thời gian quá hạn dài hơn — yếu tố bị đánh giá nặng hơn trong mọi đường xử lý — và đi làm khi không còn tư cách là vi phạm riêng: luật có tội riêng cho làm việc không phép (Điều 73: phạt tù tới 1 năm hoặc phạt tiền tới 200 vạn yên), và làm việc trái phép cũng là căn cứ trục xuất độc lập (Điều 24 khoản 4 điểm イ).
Dùng giấy tờ giả, thẻ lưu trú của người khác, hoặc sống dưới tên người khác. Đây là nhóm vi phạm bị đánh giá nặng nhất: làm giả và sử dụng giấy tờ công là căn cứ trục xuất riêng (Điều 24 khoản 3-5), nằm trong nhóm rào cản của phép lưu trú đặc biệt, và bị hướng dẫn của Cục xếp vào yếu tố tiêu cực đặc biệt.
Kết hôn giả, hoặc chỉ đăng ký kết hôn trên giấy, để xin ở lại. Hướng dẫn của Cục loại trừ rõ hôn nhân giả và hôn nhân hình thức khỏi các yếu tố tích cực; bị phát hiện còn kéo theo nguy cơ xử lý hình sự và làm hỏng mọi hồ sơ sau này.
Nghe lời hứa «lo được hết» của người không có tư cách luật sư hay chuyên gia hành chính. Không ai ngoài Cục và Bộ trưởng Tư pháp quyết định được các thủ tục này; tiền đưa cho môi giới không làm hồ sơ của bạn tốt lên, chỉ làm bạn mất thêm thời gian — thứ quý nhất lúc này.
Nhận lệnh xuất cảnh rồi mà vẫn ở lại quá ngày cuối, hoặc vẫn đi làm trong thời gian chờ về. Lệnh sẽ bị hủy, bạn chuyển sang diện trục xuất và còn có thể bị xử lý hình sự (xem Mục 3).
Vi phạm điều kiện hoặc bỏ trốn khi đang trong chế độ giám sát hay thả tạm. Kết quả là bị giam trở lại, và bị tính là yếu tố tiêu cực khi xét phép lưu trú đặc biệt.
Chờ «để xem sao» sau khi đã biết mình quá hạn. Trong lúc bạn chờ, thời gian quá hạn vẫn chạy dài thêm và cơ hội trình diện trước khi bị điều tra — điều kiện của đường xử lý nhẹ nhất — vẫn hẹp lại từng ngày.

Mục 8Sau khi về nước: đường quay lại Nhật

Sau khi hết thời gian cấm nhập cảnh, muốn quay lại Nhật phải làm lại từ đầu như người mới: phía Nhật xin COE (giấy chứng nhận tư cách lưu trú), sau đó xin visa tại Việt Nam và nhập cảnh (xem trang Xin COE lần đầu, liên kết ở Mục 10). Hết thời hạn cấm chỉ là điều kiện để được xét hồ sơ — không phải bảo đảm được cấp: tiền sử quá hạn và cách bạn rời Nhật lần trước vẫn nằm trong hồ sơ xét duyệt.
Về theo lệnh xuất cảnh (cấm 1 năm) là tiền sử nhẹ nhất trong các cách rời Nhật sau khi quá hạn. Bị trục xuất (cấm 5–10 năm) khiến các hồ sơ COE sau này bị soi rất kỹ, nhất là các diện cần độ tin cậy cao.
Người có vợ/chồng hoặc con đang ở Nhật: sau khi hết thời hạn cấm, gia đình có thể tính đường xin COE diện Gia đình hoặc diện Vợ/chồng (xem các trang liên quan ở Mục 10). Hãy chuẩn bị phần giải trình rõ ràng về lần quá hạn trước và lý do đoàn tụ — đây là phần bị hỏi kỹ nhất; phía người bảo lãnh ở Nhật nên có chuyên gia hành chính hỗ trợ.
Trong thời gian còn bị cấm nhập cảnh, không có cách «vào lại sớm» bằng đổi tên, đổi hộ chiếu hay đi đường vòng: hồ sơ lưu trú được đối chiếu bằng thông tin cá nhân và sinh trắc học, và gian dối ở bước này chỉ tạo thêm căn cứ bị từ chối lâu dài.

Mục 9Câu hỏi hay gặp

Quá hạn đúng 1 ngày thì có sao không?

Vẫn là quá hạn: luật không có ngưỡng số ngày tối thiểu được miễn. Nhưng xử lý ngay khi phát hiện — tới Cục trình diện trước khi bị điều tra — là cách giữ hậu quả ở mức nhẹ nhất (đường lệnh xuất cảnh, Mục 3). Đừng vì nghĩ «mới 1 ngày» mà chần chừ thành nhiều tuần.

Thẻ hết hạn nhưng tôi đã nộp gia hạn và đang chờ kết quả — tôi có quá hạn không?

Không. Đó là chế độ đặc lệ (特例期間): bạn ở lại và làm việc hợp pháp cho tới khi có quyết định, tối đa 2 tháng sau ngày hết hạn (xem trang Gia hạn visa mất bao lâu). Bạn chỉ thành người quá hạn nếu bị từ chối mà không xử lý trong kỳ chuẩn bị xuất cảnh được cho (xem trang Bị từ chối gia hạn visa).

Con tôi đang học ở trường Nhật, liệu tôi có được ở lại vì con không?

Không có quy định nào tự động cho cha mẹ ở lại chỉ vì con đang đi học. Nhưng hoàn cảnh của con là yếu tố được hướng dẫn của Cục xem xét đặc biệt khi xét phép lưu trú đặc biệt: con học lâu dài tại trường Nhật, khó quay về học tiếp ở nước nhà, và đang được cha mẹ đã hòa nhập vào cộng đồng địa phương nuôi dưỡng. Đây là ca cần luật sư hoặc chuyên gia hành chính đánh giá cụ thể theo hồ sơ của gia đình bạn — đừng tự kết luận là được hay không được.

Tự tới Cục trình diện có bị giữ lại ngay tại chỗ không?

Nếu mục đích là về nước và bạn đủ điều kiện lệnh xuất cảnh, thủ tục được thiết kế để không giam giữ. Nếu bạn xin ở lại đặc biệt hoặc không đủ điều kiện lệnh xuất cảnh, nguyên tắc là giam giữ trong thời gian làm thủ tục — nhưng từ năm 2024 đã có chế độ giám sát thay giam giữ và cơ chế thả tạm. Trình diện không xóa được vi phạm đã xảy ra, nhưng thụ động chờ bị phát hiện thì mọi mặt đều xấu hơn.

Bạn đời của tôi là người Nhật hoặc người vĩnh trú. Tôi đã quá hạn, kết hôn thì có ở lại được không?

Kết hôn thật với người Nhật hoặc người vĩnh trú là một trong những yếu tố tích cực nặng ký nhất khi xét phép lưu trú đặc biệt — với điều kiện hôn nhân có thực chất: sống chung, hỗ trợ lẫn nhau một thời gian đáng kể, hôn nhân ổn định. Chỉ đăng ký trên giấy để đối phó thì bị hướng dẫn loại trừ và còn gây hại thêm. Vì đơn xin ở lại đặc biệt chỉ nộp được trong cửa sổ thủ tục trước khi lệnh trục xuất được phát, hãy gặp luật sư hoặc chuyên gia hành chính TRƯỚC khi tới Cục để tính đúng thứ tự các bước.

Tôi nghe nói bị trục xuất vẫn có cách rút thời gian cấm xuống 1 năm — đúng không?

Đúng là có cơ chế đó, nhưng phải làm TRƯỚC khi rời Nhật: người chưa từng có tiền sử bị trục xuất hoặc về nước theo lệnh xuất cảnh, nếu được phép tự túc về nước theo Điều 52 khoản 4, có thể xin Bộ trưởng quyết định rút thời gian cấm nhập cảnh xuống 1 năm theo Điều 52 khoản 5, với điều kiện rời Nhật đúng ngày ấn định. Đã về nước rồi mới hỏi thì không áp dụng ngược lại được (xem Mục 4).

Mục 10Link chính thức & trang liên quan

Trang chính thức của Cục Xuất nhập cảnh và văn bản luật

Trang hướng dẫn liên quan trên ViMai

Nguồn: Cục Xuất nhập cảnh Nhật Bản (moj.go.jp/isa) — trang giải thích chế độ lệnh xuất cảnh, trang giải thích thủ tục trục xuất (điều tra, xét vi phạm, điều trần, khiếu nại, phép lưu trú đặc biệt), trang thủ tục xin phép lưu trú đặc biệt và bản Hướng dẫn về phép lưu trú đặc biệt (sửa đổi tháng 3/2024); Luật Quản lý xuất nhập cảnh và công nhận tị nạn các Điều 5, 24, 24-3, 41, 44-2, 44-5, 47, 48, 49, 50, 52, 55-84, 55-85, 55-88, 70 và 73 (văn bản luật tra trên e-Gov). Kiểm chứng ngày 14/11/2026.

Ghi chú về độ chắc chắn: các mức phạt, thời gian cấm nhập cảnh, điều kiện lệnh xuất cảnh và yếu tố xét phép lưu trú đặc biệt trong trang này đều lấy từ văn bản luật và hướng dẫn chính thức của Cục như đã dẫn. Ba điểm sau là cách vận hành thực tế, không phải câu chữ trong luật: (1) đơn gia hạn/đổi tư cách không được tiếp nhận sau khi bạn đã mất tư cách lưu trú — các đơn đó chỉ nộp được khi còn hạn hoặc đang trong đặc lệ chờ kết quả; (2) việc chuẩn bị sẵn kế hoạch về nước cụ thể là cách thực tế để đáp ứng điều kiện «về nước ngay một cách chắc chắn» của lệnh xuất cảnh; (3) trong từng vụ việc cụ thể, việc có truy cứu hình sự hay không do cơ quan điều tra và tòa án quyết định — trang này chỉ nêu khung hình phạt luật định. Kết quả phép lưu trú đặc biệt hoàn toàn tùy thuộc đánh giá từng hồ sơ của Bộ trưởng Tư pháp; không ai có thể hứa trước kết quả.

Trang này là hướng dẫn tham khảo dựa trên nguồn chính thức, không phải tư vấn pháp lý và không thay cho ý kiến của luật sư hoặc chuyên gia hành chính về trường hợp cụ thể của bạn. Ở quá hạn lưu trú là tình huống khẩn cấp và nhạy cảm, trong đó nhiều mốc thủ tục chỉ tính bằng ngày: nếu bạn đã quá hạn — đặc biệt khi có gia đình ở Nhật hoặc muốn xin ở lại — hãy gặp luật sư (弁護士) hoặc chuyên gia hành chính (行政書士) chuyên về lưu trú càng sớm càng tốt, và đừng tự xử lý chỉ theo thông tin trên mạng.

← Xem tất cả hướng dẫn visa